Soru: Hayvanların zekâtı para olarak verilebilir mi?
Kısa Fetva
Buna göre Hanefiler hayvanların zekatlarını hayvan olarak ya da kıymetleri üzerinden verebilir. Şafiler ise bizzat hayvan olarak vermelidir. Ancak ellerinde verilmesi gereken türde hayvan yoksa kıymeti üzerinden zekât verebilirler.
Detaylı Fetva
Hanefî mezhebine göre hayvanların zekâtı, şeriatın tayin ettiği hayvanlar üzerinden verilebileceği gibi kıymetleri esas alınıp başka mallar üzerinden de verilebilir.[1] Zira zekâtın amacı, fakirin ihtiyacını karşılayarak onu başkalarına muhtaç olmaktan kurtarmaktır. Fakirin ihtiyaç duyduğu mal üzerinden zekâtın verilmesi bu maksadı gerçekleştirmeye daha uygundur.[2] Zekâtın, kıymet üzerinden başka bir malla verilmesinin cevazına dair şu rivayetler delil olarak zikredilebilir: Allah Rasûlü ﷺ zekât develeri arasında dişi bir deve görünce öfkelenip “Ben size insanların kıymetli mallarını almayı yasaklamadım mı?” buyurmuştur.[3] Buna karşılık zekât memuru: “Onu iki deve karşılığında aldım.” diye cevap verince Allah Rasûlü ﷺ sükût ederek hadiseyi onaylamıştır.[4] Allah Rasulü tarafından vali ve zekat memuru olarak görevlendirilip gönderilen Muaz b. Cebel (r.a), Yemen halkına “Bana mısır ve arpa yerine elbise ya da pamuklu kumaş getirin. Çünkü bu sizin için daha kolay, Medine’deki muhacirler ve ensar için de daha faydalıdır.” diyerek zekâtı mısır ve arpa yerine onların değerine denk gelecek şekilde kumaş ve elbise olarak toplamıştır.[5]
Şafiî mezhebine göre, zekâtın nasıl ödeneceği şeriat tarafından tayin edildiğinden hayvanların zekâtının kıymetleri hesaplanarak başka mallar üzerinden verilmesi caiz değildir.[6] Nitekim Allah Rasûlü ﷺ, “Yirmi beş devenin zekâtı, iki yaşına basmış dişi deve (bint-ü mehâz), onun olmadığı durumda ise üç yaşına basmış erkek devedir (ibn-ü lebün).” buyurmuş lakin bu hayvanlar yerine kıymetlerinin ödenebileceğine dair bir beyanda bulunmamıştır.[7] Ancak Şafiîlere göre, zekât verecek kişinin elinde vermesi gereken zekât hayvanı bulunmadığı takdirde o hayvanın kıymetini vermesi caizdir.[8]
Buna göre Hanefiler hayvanların zekatlarını hayvan olarak ya da kıymetleri üzerinden verebilir. Şafiler ise bizzat hayvan olarak vermelidir. Ancak ellerinde verilmesi gereken türde hayvan yoksa kıymeti üzerinden zekat verebilirler.
[1] Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullāh b. Mahmûd b. Mevdûd el-Mevsılî, el-İḫtiyâr li-taʿlîli’l-Muḫtâr (Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1937), 1/102.
[2] Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed es-Serahsî, el-Mebsûṭ (Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.), 2/157.
[3] Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ (Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 2009), Hadis no: 19. “فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً، تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ، فَتُرَدُّ فِي فُقَرَائِهِمْ، فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ، فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ”.
[4] Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî Ahmed b. Hanbel, Müsned-i Ahmed (Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2001), Hadis no: 19066 “رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي إِبِلِ الصَّدَقَةِ نَاقَةً مُسِنَّةً فَغَضِبَ، وَقَالَ: ” مَا هَذِهِ ؟ “ فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي ارْتَجَعْتُهَا بِبَعِيرَيْنِ مِنْ حَاشِيَةِ الصَّدَقَةِ. فَسَكَتَ”.
[5] Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-Buhârî, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ (Dimeşk: Daru İbn-i Kesir, 1993.), 2/525 “وَقَالَ طَاوُسٌ: قَالَ مُعَاذٌ رضي الله عنه لِأَهْلِ الْيَمَنِ: ائْتُونِي بِعَرْضٍ، ثِيَابٍ خَمِيصٍ أَوْ لَبِيسٍ، فِي الصَّدَقَةِ، مَكَانَ الشَّعِيرِ وَالذُّرَةِ، أَهْوَنُ عَلَيْكُمْ، وَخَيْرٌ لِأَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ بِالْمَدِينَةِ.”. Ali el-Kārî, Buhârî”nin muallak olarak rivayet ettiği bu hadisin sahih olduğunu ifade etmiştir. Bkz.Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Kārî el-Herevî Ali el-Kārî, Fetḥu bâbi’l-ʿinâye (Beyrut: Daru’l Erkam b. Ebi Erkam, 1997), 3/1/504.
[6] Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî en-Nevevî, el-Mecmûʿ Şerḥu’l-Müheẕẕeb (Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2014), 4/457.
[7] en-Nevevî, el-Mecmûʿ Şerḥu’l-Müheẕẕeb, 4/458.
[8] en-Nevevî, el-Mecmûʿ Şerḥu’l-Müheẕẕeb, 4/460.
